Süsen ya da bilinen diğer adıyla iris (Iris), adını Yunan mitolojisindeki gökkuşağı tanrıçası İris’ten alır. Beyazdan neredeyse siyaha, sarıdan bakır tonlarına uzanan renk yelpazesi bu adı hak ettirir. Türkçedeki “süsen” sözcüğü ise Farsçadan gelir. Yaklaşık 300 türü bulunan cins, kurak kaya bahçelerinden su kenarlarına kadar çok farklı koşullara uyum sağlar. Bu rehberde süsenin özelliklerini, rizomlu ve soğanlı türler arasındaki farkları ve dikim ayrıntılarını bulacaksınız.
- Botanik adı
- Iris spp. · Iridaceae (süsengiller)
- Doğal yayılış
- Kuzey Yarımküre; Türkiye’de doğal olarak yetişir
- Dikim zamanı
- Rizomlu türler Temmuz sonu – Eylül; soğanlı türler Ekim – Kasım
- Dikim derinliği
- Rizom toprak hizasında; soğanlar 8–12 cm
- Çiçeklenme
- Şubat – Haziran (gruba göre)
Süsenin genel özellikleri
Süsen çiçeği altı parçalıdır ve bu parçalar iki farklı görev üstlenir. Dışta aşağıya doğru sarkan üç parça (İng. falls) böceklere iniş pisti görevi görür; içte yukarı doğru dikilen üç parça (İng. standards) ise çiçeğe yüksekliğini verir. Sakallı süsenlerde sarkan parçaların ortasında, böcekleri çiçeğin içine yönlendiren tüylü bir “sakal” bulunur. Yapraklar kılıç biçimlidir ve yelpaze gibi dizilir.
Süsen, adını verdiği süsengiller (Iridaceae) familyasının en tanınan üyesidir. Kullanılan sınıflandırmaya göre 80’i aşkın cins ve 1500’den fazla türü kapsayan bu geniş familyada (güncel sayımlarda tür sayısı 2000’i aşar) çiğdem, glayöl ve frezya gibi tanıdık bahçe bitkileri de yer alır. Süsen Türkiye’de doğal olarak yetişir; Anadolu, hem süsenin hem de familyanın diğer üyelerinin pek çok yabani türüne ev sahipliği yapar.
Süsenin kültürel geçmişi en az görünümü kadar zengindir. Fransız kraliyet simgesi fleur-de-lis’in süsenden esinlendiği genel olarak kabul edilir. Iris pallida ve Iris germanica rizomlarından elde edilen ve menekşeyi andıran kokusuyla bilinen süsen kökü ise yüzyıllardır parfümeride kullanılır.
Rizomlu ve soğanlı süsenler
Bahçe süsenleri toprak altı organlarına göre iki ana gruba ayrılır. Bu ayrım dikim zamanını, derinliğini ve bakım biçimini doğrudan belirler.
| Özellik | Rizomlu süsenler | Soğanlı süsenler |
|---|---|---|
| Örnek türler | I. germanica, I. sibirica, I. pseudacorus | I. reticulata, I. × hollandica, I. persica |
| Dikim zamanı | Temmuz sonu – Eylül (çiçeklenmeden sonra) | Ekim – Kasım |
| Dikim derinliği | Sakallılarda rizomun üstü toprak hizasında | Soğan tabanı 8–12 cm derinde |
| Çiçeklenme | Nisan sonu – Haziran | Şubat – Mayıs |
| Çoğaltma | 3–4 yılda bir rizom bölme | Yavru soğanlar |
| Kullanım | Karışık bordürler, kuru bahçeler, su kenarı | Kaya bahçesi, saksı, kesme çiçek |
Rizomlu süsenler
Toprak yüzeyine paralel uzanan, etli ve yatay gövdelere (rizom) sahiptir. En bilinen grup, Mayıs’ta açan sakallı süsenlerdir (Iris germanica ve melezleri). Sakalsız rizomlu türler arasında nemli toprakları seven Sibirya süseni (Iris sibirica), su kenarında ve bataklıkta yetişen sarı su süseni (Iris pseudacorus) ve Japon süseni (Iris ensata) sayılabilir.
Soğanlı süsenler
Gerçek bir soğandan gelişen bu süsenler, lale ve nergis gibi sonbaharda dikilir. Kış sonunda açan cüce Iris reticulata ve Iris histrioides, Nisan–Mayıs aylarında açan ve kesme çiçek olarak da sevilen Hollanda süsenleri (Iris × hollandica) ile iri soğanlı Juno grubu (örneğin Iris persica) bu grubun öne çıkan örnekleridir.
Peyzajda süsen kullanımı
Süsenin farklı türleri, bahçenin birbirinden çok farklı köşelerine çözüm sunar. Sakallı süsenler güneşli, kurak şevlerde ve az su isteyen bitkilerle kurulan kuru bahçelerde öne çıkar. Sarı su süseni süs havuzlarının ve dere kenarlarının sığ sularında, Sibirya süseni nemli çayır alanlarında kullanılır. Cüce soğanlı süsenler ise kaya bahçelerinde ve saksılarda kış sonunun ilk renklerini verir. Çiçeklenme dışındaki aylarda da dik, kılıç biçimli yapraklar tarha güçlü bir dikey çizgi kazandırır.
Anadolu’nun süsenleri
Anadolu, süsenler açısından da çok zengin bir coğrafyadır. Kuzey Anadolu’nun dağlık kesimlerinde kış sonunda açan mavi Iris histrioides, Türkiye’ye özgü sarı çiçekli Iris danfordiae ve İç ile Doğu Anadolu’nun kurak, taşlık yamaçlarında yetişen, iri ve damarlı çiçekleriyle dikkat çeken Oncocyclus grubu süsenler (Iris iberica, Iris sari gibi) bunlardan yalnızca birkaçıdır. Beyaz çiçekli Iris albicans ise Anadolu’da ve Akdeniz çevresinde geleneksel olarak mezarlıklara dikilen, kurağa son derece dayanıklı bir süsendir.
Bu doğal türlerin önemli bir kısmı koruma altındadır ve doğadan sökülmemelidir. Bahçe için her zaman üretimden gelen rizom ve soğanlar tercih edilmelidir.
Sakallı süsen dikimi
Bahçelerde en sık kullanılan sakallı süsenin dikimi, diğer bitkilerden belirgin biçimde farklıdır: rizom toprağa gömülmez. Marmara’da en uygun dönem, çiçeklenmenin ardından gelen Temmuz sonu ile Eylül arasıdır; böylece bitki kış gelmeden köklenir.
- Güneşli bir yer seçin. Sakallı süsenler günde en az altı saat güneş ister; gölgede yaprak verir ama çiçek açmaz.
- Süzek toprak hazırlayın. Toprak nötr ya da hafif kireçli olmalıdır. Ağır topraklarda tarhı 10–15 cm yükseltmek iyi sonuç verir.
- Sığ bir çukur açın. 10–15 cm derinliğinde bir çukur kazın ve ortasında küçük bir tümsek bırakın.
- Rizomu yerleştirin. Rizomu tümseğin üzerine yatırın, kökleri iki yana yayın. Rizomun üst yüzü toprak hizasında ya da hafifçe görünür kalmalıdır.
- Aralığı ve yönü ayarlayın. Rizomlar arasında 30–45 cm bırakın. Yaprak yelpazesinin baktığı yön, kümenin büyüyeceği yöndür.
- Bastırın ve sulayın. Kökler üzerindeki toprağı sıkıca bastırıp bir kez sulayın. Köklenene kadar toprağı hafif nemli tutun, sonrasında fazla sulamaktan kaçının.
Sibirya ve Japon süsenleri ise nemli, humuslu ve hafif asidik toprakları sever; rizomları 3–5 cm derine dikilir.
Sakallı süsende çiçek açmamanın en yaygın nedeni, rizomun çok derine dikilmesi ya da üzerinin malç, kompost veya komşu bitkilerle örtülmesidir. Rizomun yazın güneşle ısınması, gelecek yılın çiçek tomurcuklarının oluşmasına yardımcı olur.
Bakım ve bölme
Süsenler kuraklığa dayanıklı, az bakım isteyen bitkilerdir. Sakallı süsenlerde fazla azotlu gübre yumuşak ve hastalığa açık bir gelişmeye yol açar; ilkbaharda ve çiçeklenmeden sonra azotu düşük, fosfor ve potasyumu yüksek bir gübre yeterlidir. Uygun gübre ve bitki besleme ürünleri için Bahçe Market’e göz atabilirsiniz. Solan çiçek saplarını dipten kesin; yaprakları ise yeşil kaldıkları sürece bitkide bırakın, yalnızca kuruyan ve lekelenenleri temizleyin. Süsen rizomları ve soğanları yenildiğinde mide-bağırsak rahatsızlığına yol açabileceğinden evcil hayvanların bunları kemirmesine izin vermeyin.
Bölme ile çoğaltma
Sakallı süsen kümeleri 3–4 yılda bir sıklaşır, ortaları boşalır ve çiçeklenme azalır. Çiçeklenmeden 4–6 hafta sonra kümeyi bahçe çatalıyla sökün. Genç ve sağlıklı rizomları, her parçada en az bir yaprak yelpazesi kalacak şekilde keskin ve temiz bir bıçakla ayırın. Yaşlı ve yapraksız orta kısmı atın, yaprakları 15–20 cm kalacak şekilde yelpaze biçiminde kısaltıp parçaları yeni yerlerine dikin. Soğanlı süsenler ise yavru soğanlarıyla çoğalır; Hollanda süsenleri yazın sökülüp kuru ortamda saklanabilir.
Sık görülen sorunlar
- Bakteriyel yumuşak çürüklük: Rizomda kötü kokulu, sulu bir çürüme ve dipten sararan yapraklar görülür. Çürüyen kısmı sağlam dokuya kadar kesip atın, kesiti kurumaya bırakın ve sulamayı azaltın. Kalıcı çözüm süzek topraktır; ağır topraklı bahçelerde drenaj çalışması gerekebilir.
- Yaprak lekesi: Nemli baharlarda yapraklarda sarı haleli kahverengi lekeler oluşur. Hastalıklı yaprakları toplayıp imha edin, bitkiyi üstten sulamayın.
- Salyangoz ve sümüklü böcekler: Genç yaprakları ve tomurcukları kemirir; özellikle yağışlı dönemlerde düzenli kontrol edin.
- Yaprak verip çiçek açmama: Derin dikime, gölgeye, sıklaşmış kümelere ya da fazla azota işaret eder. Yeni dikilen rizomların ilk yıl çiçeksiz geçmesi ise normaldir.
Hastalık belirtilerini daha ayrıntılı tanımak için bitki hastalıkları rehberimize bakabilirsiniz. Süsenleri nergis, lale ve çiğdem gibi soğanlılarla aynı tarhta kullanmak, kış sonundan yaz başına kadar kesintisiz bir çiçeklenme sağlar.
Sık sorulan sorular
Sakallı süsen gibi rizomlu türler, çiçeklenmeden sonra Temmuz sonu ile Eylül arasında dikilir. Iris reticulata ve Hollanda süseni gibi soğanlı türler ise lale ve nergis gibi Ekim–Kasım aylarında toprağa verilir.
En sık nedenler rizomun çok derine dikilmesi, yetersiz güneş, yıllar içinde sıklaşan kümeler ve fazla azotlu gübredir. Yeni dikilen rizomların ilk yıl çiçek açmaması ise olağandır.
Rizomlu süsenler 3–4 yılda bir, çiçeklenmeden 4–6 hafta sonra sökülüp bölünerek çoğaltılır. Her parçada sağlıklı bir rizom ve en az bir yaprak yelpazesi bulunmalıdır. Soğanlı süsenler ise yavru soğanlarıyla çoğalır.
Sakallı süsenler gölgede yaprak verir ama çiçek açmaz; günde en az altı saat güneş isterler. Sibirya süseni ve sarı su süseni ise yarı gölgeye daha iyi uyum sağlar.
