Soğuk iklimlerde bitkiler kışı bir tür uyku (dinlenme) döneminde geçirir. Gün kısalıp sıcaklık düştükçe büyüme yavaşlar, yaprak döken türler yapraklarını bırakır, herdem yeşiller ise su kaybını en aza indirerek kendini korumaya alır. Dışarıdan bakıldığında bahçe durmuş gibi görünür; oysa ilkbaharda nasıl uyanacağı, büyük ölçüde sonbaharın son haftalarında yapılan işlere bağlıdır.
İstanbul ve Marmara’da kışlar çoğu zaman ılık geçse de bol yağış, ıslak ve ağır kar, ani poyraz soğukları ve kısa süreli donlar bahçeyi zorlar. Aşağıda kışa girmeden yapılması gereken işleri, uygulamada dikkat edilmesi gereken ayrıntılarla birlikte bir araya getirdik.
Kışa girmeden bahçe bakımı
Kış hazırlığının amacı üç başlıkta özetlenebilir: bitkinin dinlenme dönemine sağlıklı girmesini sağlamak, kışlayan hastalık ve zararlıların yükünü azaltmak, yağış, don ve kar gibi fiziksel etkilerin vereceği zararı önlemek. Bu nedenle kış bakımı tek bir iş değil, birbirini tamamlayan adımlardan oluşan bir bütün olarak planlanmalıdır:
- Bitki budamaları: form, gençleştirme, meyve ve ölü dal budamaları
- Kış gübrelemesi: potasyum ağırlıklı kimyasal gübre ve koyun gübresi
- Kışlık ilaçlama: hastalık ve zararlılara karşı önleyici uygulamalar
- Yaprak temizliği: çim, zemin, oluk ve drenaj ızgaralarının yapraklardan arındırılması
- Drenaj kontrolü: kış yağışlarından önce su yollarının açılması
- Çim, malç ve sulama sistemi: son biçim, kök bölgesinin korunması ve hatların boşaltılması
- Uygun dönem
- Ekim sonundan aralık ortasına, yaprak dökümüyle birlikte
- Don riski
- Marmara’da çoğunlukla aralık–şubat; iç ve yüksek kesimlerde daha erken
- Öncelik
- Ölü dallar, drenaj ve sulama hatları
- Ertelenebilir
- Ağır gençleştirme budamaları, kış sonuna
Kış öncesi budama türleri
Budama, kış hazırlığının en önemli ama en çok hata yapılan adımıdır. Her budama türünün amacı ve zamanı farklıdır; yanlış zamanda yapılan sert bir kesim bitkiyi dona karşı savunmasız bırakabilir ya da bir sonraki yılın çiçeklerini yok edebilir.
Form budaması
Form budamaları, bahçede bulunan şekilli bitkilerin formunu korumak için yapılır: top, küp, piramit ya da çit formundaki şimşir, taflan, kurtbağrı, ligustrum ve mazı gibi türler. Sezonun son form budaması, yeni sürgünlerin dondan önce odunlaşabilmesi için mümkünse eylülde, en geç ekim başında tamamlanmalıdır. Kışa yakın yapılan sert kesimler bitkiyi yeniden sürgün vermeye zorlar ve bu taze sürgünler ilk donda yanar. Kış öncesinde yalnızca formu bozan uzun sürgünler hafifçe alınmalı, ağır şekillendirme ilkbahara bırakılmalıdır.
Gençleştirme budaması
Yaşlanmış, içi boşalmış ya da alttan çıplaklaşmış çalı ve çitlere yeniden gür bir yapı kazandırmak için yapılır. En güvenli yöntem üçte bir kuralıdır: Her yıl en yaşlı ve kalın dalların yaklaşık üçte biri dipten kesilir; böylece bitki iki üç yılda tamamen yenilenir ve hiçbir yıl aşırı zayıflamaz. Gençleştirme bitki dinlenmedeyken yapılır; şiddetli donların geride kaldığı kış sonu en uygun zamandır. Altın çanak, leylak ve kartopu gibi ilkbaharda bir önceki yılın sürgünleri üzerinde çiçek açan çalılarda kış budaması çiçek gözlerini götürür; bu türler çiçeklenmenin hemen ardından budanmalıdır.
Meyve budaması
Meyve ağaçlarında amaç; taç içine ışık ve hava girmesini sağlamak, verimli dalları dengelemek ve hastalıklı kısımları uzaklaştırmaktır. İçe doğru büyüyen, birbirini kesen ve dikine fışkıran obur (su) dallar alınır; taç, ortası açık ve dengeli bırakılır. Elma, armut ve ayva gibi yumuşak çekirdeklilerde kış budaması yaprak dökümünden sonra, sert donların olmadığı günlerde yapılır. Kiraz, kayısı ve şeftali gibi sert çekirdeklilerde ise ağır kış budaması zamklanma ve hastalık riskini artırdığından kesimler kış sonuna, bazı türlerde hasat sonrasına bırakılmalıdır. Büyük kesit yüzeyleri aşı macunuyla kapatılır.
Ölü dal budaması
Kurumuş, kırık, hastalıklı ya da zararlı yerleşmiş dalların temizlenmesidir ve her mevsim yapılabilir. Kış öncesinde ise ayrı bir önem taşır: Islak kar ve kuvvetli rüzgâr altında kırılan kuru dallar hem bitkiye hem de çevredeki yapılara ve insanlara zarar verebilir. Hastalıklı dallar sağlam dokunun 15–20 cm içinden kesilir; kesim, gövde ile dal arasındaki kabarık bölge olan dal yakasına zarar vermeden yapılmalı, aletler kesimler arasında dezenfekte edilmelidir.
| Budama türü | Amaç | En uygun zaman | Dikkat |
|---|---|---|---|
| Form | Şekilli bitkilerin formunu korumak | Eylül – ekim başı (son düzeltme) | Kışa yakın sert kesim, yeni sürgünü dona açık bırakır |
| Gençleştirme | Yaşlanmış çalı ve çitleri yenilemek | Dinlenme dönemi, tercihen kış sonu | Her yıl en fazla üçte bir; bahar çiçeklileri çiçek sonrası |
| Meyve | Işık, hava ve verim dengesi | Yaprak dökümünden sonra, sert donlar dışında | Sert çekirdeklilerde ağır kış kesiminden kaçının |
| Ölü dal | Kırılma ve hastalık riskini azaltmak | Her mevsim; kıştan önce mutlaka | Dal yakasını koruyun, aletleri dezenfekte edin |
Kış gübrelemesi
Kış öncesi gübrelemede hedef sürgün büyütmek değil; kök gelişimini, sürgünlerin odunlaşmasını ve soğuğa dayanımı desteklemektir. Bu nedenle kış gübrelemesi iki ayak üzerine kurulur: potasyum ağırlıklı kimyasal gübre ve toprağı uzun vadede besleyen koyun gübresi. Kimyasal gübre hızlı ve hedefli besler, koyun gübresi ise toprağın yapısını iyileştirir; ikisi birbirinin yerini değil, eksiğini tamamlar.
Potasyum ağırlıklı kimyasal gübre
Azotu düşük, potasyumu yüksek sonbahar gübreleri hücre dokusunu güçlendirir, sürgünlerin kış gelmeden odunlaşmasına yardım eder ve bitkinin dona, kuraklığa ve hastalıklara karşı direncini artırır. Gübre, yaprak dökümüyle birlikte ekim sonu ile kasım arasında; ağaç ve çalılarda tacın izdüşümüne, çim alanında ise eşit dağılımla, etiketinde belirtilen miktarda serpilir ve ardından sulanır ya da yağmur öncesinde uygulanır. Geç dönemde verilen yüksek azot ise odunlaşmamış yumuşak sürgünler oluşturarak don zararını artırır.
Koyun gübresi
Koyun gübresi, organik madde ve besin elementleri bakımından zengin, toprağın yapısını ve su tutma kapasitesini iyileştiren geleneksel bir kış gübresidir. Kış yağmurlarıyla yavaş yavaş çözünerek besinlerini toprağa bırakır; ilkbaharda bitki uyandığında kök bölgesinde hazır bir besin deposu oluşur. Ağaç ve çalı diplerine, gül ve çiçek tarhlarına ince bir tabaka hâlinde serilip toprağın üst katına hafifçe karıştırılır.
- Yalnızca iyi yanmış (olgunlaşmış) gübre kullanın; taze gübre kökleri yakabilir, yabancı ot tohumu ve hastalık etmeni taşır.
- Gübreyi gövdeye ve kök boğazına değdirmeyin.
- Çim alanlarında yalnızca elenmiş ve iyi yanmış gübre, çok ince bir tabaka hâlinde serilmelidir; kalın tabaka çimi boğar.
Potasyumlu kimyasal gübrelere ve yanmış koyun gübresi gibi organik bitki besleme ürünlerine Bahçe Market’imizden ulaşabilirsiniz.
Kış ilaçlamaları
Yaprak dökümü, birçok hastalık etmeninin ve zararlının kabuk çatlaklarında, tomurcuk pullarında ya da yere düşen yapraklarda kışa girdiği dönemdir. Kışlık ilaçlama tedavi edici değil, hastalık önleyici (koruyucu) bir uygulamadır: Amaç, ilkbaharda yeni sürgünlere bulaşacak hastalık ve zararlı kaynağını, bitki henüz uykudayken azaltmaktır. Bu nedenle kış ilaçlamaları genellikle iki aşamada planlanır: yaprak dökümünün ardından ve kış sonunda, tomurcuklar uyanmadan önce.
- Bakırlı preparatlar, yaprak izlerinden giren mantar ve bakteri kaynaklı hastalıklara (ör. şeftali yaprak kıvırcıklığı, sert çekirdeklilerde bakteriyel kanser) karşı koruyucu olarak kullanılır.
- Kış yağları, kabuk üzerinde kışlayan kabuklu bit, yaprak biti ve akar yumurtalarını örterek etki eder.
- İlaçlamadan önce hastalıklı yapraklar ve dalda kalan kuru meyveler toplanıp bahçeden uzaklaştırılmalıdır; bu basit hijyen önlemi enfeksiyon kaynağını önemli ölçüde azaltır.
Kış ilaçlaması rutin bir alışkanlık değil, bitki ve sorun bazında verilen bir karardır. Yalnızca ilgili bitki ve etmen için ruhsatlı ürünleri, etiket talimatına uygun şekilde; rüzgârsız, yağış ve don beklenmeyen bir günde uygulayın. Kış yağlarını etikette belirtilen sıcaklık sınırlarının dışında kullanmayın. Emin değilseniz önce uzman teşhisi alın.
Zirai İlaç Bayiliği belgesine sahip Bahçe Market’imizde ruhsatlı ürünlere ve doğru kullanım bilgisine ulaşabilirsiniz. Belirtileri tanımak için Bitki Hastalıkları rehberimize de göz atın.
Yaprak temizliği
Sonbaharda dökülen yapraklar doğanın bir parçasıdır; ancak bahçede nereye düştükleri önemlidir. Yaprak temizliği hem çim alanını korur hem de kışlık ilaçlamanın etkisini artıran en basit hijyen önlemidir.
- Çim üzerindeki yapraklar düzenli aralıklarla toplanmalıdır. Islak yaprak örtüsü altında kalan çim ışıksız kalır, sararır ve küf hastalıklarına yakalanır.
- Hastalıklı yapraklar, yani karaleke, külleme, pas ya da yaprak lekesi görülen bitkilerin yaprakları toplanıp bahçeden uzaklaştırılmalıdır. Bu yapraklar bir sonraki yılın enfeksiyon kaynağıdır ve komposta atılmamalıdır.
- Sağlıklı yapraklar kompost yığınına eklenebilir ya da parçalanarak çalı diplerinde malç olarak kullanılabilir.
- Oluk, rögar ve drenaj ızgaraları yapraklardan arındırılmalıdır; tıkanan bir ızgara ilk sağanakta göllenmeye yol açar.
- Taş ve ahşap zeminlerdeki ıslak yapraklar kaygan bir tabaka oluşturur; yürüyüş yolları, merdivenler ve teraslar temiz tutulmalıdır.
Drenaj kontrolü
Marmara’da kış, yağışın en yoğun olduğu mevsimdir. Toprakta uzun süre kalan su kökleri oksijensiz bırakır; kök çürüklüklerine, çim alanında yosunlanmaya ve donlu gecelerde toprağın kabarmasına yol açar. Yağmurlar başlamadan önce şunları kontrol edin:
- Rögar, ızgara ve drenaj kanallarındaki yaprak ve toprak birikintilerini temizleyin.
- Yağmur oluklarının ve inişlerin suyu bitki tarhlarına değil, drenaj hattına verdiğinden emin olun.
- Önceki kışlarda su göllenen noktaları not edin; sorun her yıl tekrarlanıyorsa yüzey eğimi ya da yeraltı drenajıyla kalıcı çözüm gerekir.
- Saksıların drenaj deliklerinin açık olduğunu ve saksıların altlıkta su içinde kalmadığını kontrol edin.
Kalıcı su birikmesi yaşanan alanlar için drenaj hizmetimizle yerinde çözüm üretiyoruz.
Çim ve malç
Son çim biçimi
Sonbaharda büyüme yavaşladıkça biçme aralığı uzatılır, biçim yüksekliği ise birden değil kademeli olarak düşürülür. Serin iklim çimlerinde son biçim yaklaşık 4–5 cm yükseklikte yapılmalıdır: Çok kısa bırakılan çim soğuğa ve yabancı otlara açık hale gelir, çok uzun bırakılan çim ise kışın yatarak küf hastalıklarına zemin hazırlar. Son biçimden önce çim üzerindeki yapraklar mutlaka toplanmalıdır.
Donlu havalarda çim üzerinde yürünmemelidir. Kırağı ya da buz tutmuş çim yaprakları, içlerindeki su donduğu için cam gibi kırılgandır; üzerine basıldığında hücreler parçalanır ve ayak izleri birkaç gün içinde kahverengi lekeler olarak ortaya çıkar. Islak ve donlu toprak ayrıca kolayca sıkışır. Don çözülüp çim yaprakları yeniden esneyene kadar bekleyin; geçiş zorunluysa basamak taşlarını ya da sert zeminli yolları kullanın.
Malçlama
Ağaç ve çalı diplerine serilen 5–8 cm kalınlığında çam kabuğu ya da olgun kompost, toprak sıcaklığındaki ani değişimleri yumuşatır, kökleri korur ve yabancı otu baskılar. Malç, gövdeye değmeyecek şekilde birkaç santimetre geride bırakılmalıdır; gövdeye yığılan malç nem tutarak kök boğazı çürüklüklerine yol açabilir.
Sulama ve saksı bitkileri
Sulama sistemini kışa hazırlamak
Kısa süreli donlar bile yüzeye yakın borularda, vana kutularında, filtrelerde ve açıkta kalan musluklarda, donan suyun genleşmesiyle çatlamaya yol açabilir. Kış hazırlığında ana vana kapatılır, hatlar drenaj noktalarından boşaltılır, kontrol ünitesi (timer) kapalı ya da yağmur moduna alınır, dış musluklar boşaltılarak yalıtılır. Basınçlı havayla hat boşaltma, boru ve sprinkler başlıklarına zarar vermemek için kontrollü basınçla ve deneyimli ekiplerce yapılmalıdır. Ayrıntılar için otomatik sulama sistemleri rehberimizi inceleyebilirsiniz.
Uzun süre yağış almayan kuru kış dönemlerinde herdem yeşiller, saksı bitkileri ve yeni dikilen bitkiler susuz kalabilir. Böyle dönemlerde don beklenmeyen bir günün öğle saatlerinde verilecek ölçülü bir can suyu, yapraklarda kış yanığını önler.
Saksı bitkileri ve don örtüsü
Saksıdaki kökler, toprağa dikilmiş bir bitkinin köklerine göre soğuğa çok daha açıktır. Turunçgiller, begonvil ve sukulentlerin bir kısmı gibi dona hassas türler, kuzey rüzgârı almayan duvar dibi gibi korunaklı noktalara toplanmalı; saksılar ayaklarla zeminden yükseltilmeli ve jüt ya da yalıtım malzemesiyle sarılmalıdır. Don beklenen gecelerde bitkilerin üzeri hava alan don örtüsüyle (tela) kapatılır; yapraklara temas eden plastik örtü soğuğu iletir ve nemi hapsettiği için tercih edilmez. Güneşli günlerde örtü açılarak bitkinin havalanması sağlanır.
Ay ay kontrol listesi
| Dönem | Öncelikli işler |
|---|---|
| Eylül – ekim | Son form budamaları, sonbahar çim gübrelemesi, çim bakımı ve yaprak toplama; lale, sümbül ve nergis gibi soğanlı çiçeklerin dikimi |
| Kasım | Ölü dal budaması, kış gübrelemesi (potasyumlu gübre ve yanmış koyun gübresi), ilk kış ilaçlaması, yaprak temizliği, malçlama, son çim biçimi, drenaj temizliği |
| Aralık | Sulama sisteminin boşaltılması, saksıların korunaklı yere alınması, don örtülerinin hazırlanması |
| Ocak – şubat | Kar yükü kontrolü, kuru dönemde can suyu, gençleştirme ve meyve budamaları, tomurcuklar uyanmadan ikinci kış ilaçlaması; donlu günlerde çime basmamak |
Islak ve ağır kar yağdığında servi, mazı ve şekilli çalıların üzerindeki kar, dallar kırılmadan nazikçe silkelenmelidir. Takvim; bitki türüne, bahçenin konumuna ve o yılın hava koşullarına göre birkaç hafta kayabilir.
İlkbaharda gördüğünüz bahçe, büyük ölçüde sonbaharda yapılan işlerin sonucudur.
İsveş Peyzaj
Peyzaj Mimarı ve Peyzaj Teknikeri kontrolünde çalışan bakım ekibimiz; budama, gübreleme, malçlama, çim bakımı ve hastalık-zararlı mücadelesini mevsim takvimine göre planlar. Bahçenizin kış hazırlığı için bakım hizmetimizi inceleyebilir ya da yerinde değerlendirme için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Ölü ve hastalıklı dallar her mevsim, kıştan önce ise mutlaka temizlenmelidir. Gençleştirme ve yumuşak çekirdekli meyve budamaları yaprak dökümünden sonra, dinlenme döneminde yapılır; şiddetli donların geride kaldığı kış sonu en güvenli zamandır. Şekilli bitkilerin son form budaması ise eylül ya da ekim başında bitirilmelidir.
Evet. İstanbul’da donlar kısa sürse de yüzeye yakın borular, vana kutuları ve musluklar donan suyla çatlayabilir. Ana vana kapatılmalı, hatlar boşaltılmalı ve kontrol ünitesi kapalı ya da yağmur moduna alınmalıdır.
Yağışlı dönemlerde gerek yoktur. Ancak uzun süre yağış almayan kuru kışlarda herdem yeşiller, saksı bitkileri ve yeni dikilen bitkiler, don beklenmeyen bir günün öğle saatlerinde ölçülü şekilde sulanmalıdır.
Verilir; ancak azotu düşük, potasyum ağırlıklı kimyasal gübreler tercih edilmelidir. Bu gübreler kök gelişimini ve soğuğa dayanımı destekler. İyi yanmış koyun gübresi ise kış yağmurlarıyla yavaşça çözünerek toprağı ilkbahara hazırlar. Geç dönemde yüksek azot vermek ise dona hassas, yumuşak sürgünler oluşturur.
Yürünmemelidir. Donmuş çim yaprakları kırılgandır; üzerine basıldığında hücreler parçalanır ve ayak izleri birkaç gün sonra kahverengi lekeler olarak ortaya çıkar. Don çözülüp çim yeniden esneyene kadar beklemek gerekir.
