Bitki hastalıkları; mantar (fungus), bakteri ve virüs gibi canlı etmenlerin bitkinin yaşamsal işlevlerini sürekli olarak bozmasıyla ortaya çıkar. Yapraktaki küçük bir lekeyle başlayan sorun, doğru tanınmadığında tüm bitkiyi, hatta komşu bitkileri etkileyebilir. Öte yandan her leke ya da kuruma bir hastalık değildir; sorunların bir kısmı güneş, don ya da sulama hatası gibi cansız etkenlerden kaynaklanır.
Bu rehberde bahçelerde en sık karşılaşılan hastalıkları tanımanızı kolaylaştıracak belirtileri, hastalığın gelişmesine uygun koşulları, her hastalığa özgü mücadele yöntemlerini ve entegre mücadelenin temel ilkelerini bir araya getirdik.
Hastalık üçgeni
Bir hastalığın ortaya çıkması için üç koşulun aynı anda bir araya gelmesi gerekir: duyarlı bir konukçu bitki, hastalık yapabilecek bir etmen ve etmenin gelişmesine uygun çevre koşulları. Bu üçünden biri ortadan kalktığında hastalık gelişemez; mücadelenin mantığı da buna dayanır.
- Konukçu
- Duyarlı tür ya da çeşit; stresli ve zayıf bitkiler daha kolay hastalanır
- Etmen
- Fungus, bakteri, virüs; fidan, toprak, su, rüzgâr ve aletlerle taşınır
- Çevre
- Nem, sıcaklık ve yaprağın ıslak kaldığı süre
Marmara iklimi, mantar hastalıkları açısından özellikle ilkbahar ve sonbaharda elverişlidir: Nemli hava, sisli ve çiğli sabahlar ile ılık sıcaklıklar birçok etmenin çoğalmasına uygun ortam yaratır. Sık dikilmiş, hava almayan bitki grupları ve akşam saatlerinde yapılan üstten sulama bu riski artırır.
Fungal hastalıklar
Bahçe bitkilerinde görülen hastalıkların en kalabalık grubunu mantar kaynaklı hastalıklar oluşturur. Sporlar rüzgâr, su sıçraması, alet ve bitki artıklarıyla yayılır. Aşağıda her hastalığın belirtisini ve mücadele yöntemini birlikte bulacaksınız; kimyasal uygulamalarda, entegre mücadele bölümündeki ruhsat ve etiket uyarısı geçerlidir.
Kurşuni küf (Botrytis)
Halk arasında gri küf olarak da bilinir. Çiçek, tomurcuk, yumuşak sürgün ve meyvelerde kahverengi, sulu bir çürüklük ve üzerinde gri, tozlu bir küf tabakası oluşur. Nemli koşullarda, serin havada ve sık, havasız dikimlerde yaygındır. Lalede görülen ve “lale ateşi” olarak bilinen hastalık da bu grubun bir üyesidir; ayrıntılar lale rehberimizde.
Mücadele: Etkilenen çiçek, yaprak ve sürgünleri sağlam dokudan kesip torbalayarak bahçeden uzaklaştırın; solmuş çiçekleri bitkide bırakmayın. Sık dikimleri seyreltip budamayla hava sirkülasyonunu artırın, sulamayı sabah saatlerinde ve dipten yapın. Yoğun bulaşmada bu hastalık için ruhsatlı bir fungisit kullanılır; etmen kolay direnç geliştirdiğinden farklı etken madde grupları dönüşümlü uygulanmalıdır.
Kök çürüklüğü ve çökerten
Toprak nemli olduğu halde bitkinin solması, yaprakların sararıp dökülmesi ve kök boğazında koyulaşma tipik belirtilerdir. Kök kabuğu kolayca soyulur, altındaki doku kahverengileşmiştir. Fidelerde ve yeni ekilen çim alanlarında aynı toprak kökenli mantarların yol açtığı tabloya çökerten denir: Fideler kök boğazından incelip su emmiş gibi görünür ve devrilir. Her iki tablonun da temel nedeni toprakta fazla nemdir; ağır ve drenajı zayıf topraklar, aşırı sulama, derin dikim ve gövdeye yığılan malç riski artırır.
Mücadele: Drenajı iyileştirin, sulamayı azaltıp toprağın arada kurumasına izin verin. Sıkışmış toprağı gevşeterek kök bölgesini havalandırın, gövdeye yığılan malçı geri çekin. Fide yetiştiriciliğinde temiz harç ve temiz viyol kullanın. Erken dönemde, hastalık için ruhsatlı fungisitler etiketinde belirtilen yöntemle kök bölgesine uygulanabilir; ancak ileri aşamadaki çürüklükte bitkiyi kurtarmak çoğu zaman mümkün olmaz. Bu yüzden önleme esastır; su biriken alanlarda drenaj çözümü şarttır.
Mildiyö
Yaprağın üst yüzünde damarlarla sınırlanmış, köşeli, sarımsı ve yağlı görünümlü lekeler; alt yüzünde ise beyaz, bazı bitkilerde grimsi-mor tonlu, ince bir küf görülür. Serin ve yağışlı dönemlerde hızla yayılır; asma, gül ve birçok sebze ile süs bitkisinde önemli kayıplara yol açabilir.
Mücadele: Dikim aralığı ve budamayla hava sirkülasyonunu artırın, yaprakları ıslatan akşam sulamasından kaçının. Kimyasal mücadelede koruyucu olarak bakırlı fungisitler kullanılır; en iyi sonuç, yağışlı dönem başlamadan ve hastalık yayılmadan yapılan uygulamalarla alınır.
Külleme
Başta yaprağın üst yüzü olmak üzere yaprak, sürgün ve tomurcukların üzerinde, parmakla silinebilen beyaz, pudra gibi unlu bir tabaka oluşur; genç yapraklar kıvrılır ve gelişemez. Gül, kurtbağrı, meşe, oya ağacı ve kabakgillerde sık görülür. Birçok mantarın aksine yaprak yüzeyinde serbest su gerektirmez; ılık günler ve nemli geceler yeterlidir.
Mücadele: Hastalıklı sürgün uçlarını kesip uzaklaştırın, tacı havalandırın ve fazla azottan kaçının. Kimyasal mücadelede koruyucu olarak kükürtlü preparatlar, hastalık yerleştikten sonra ise sistemik fungisitler kullanılır. Kükürtlü ürünler sıcak havada yaprak yakabileceğinden etiketteki sıcaklık sınırlarına uyulmalıdır.
Karaleke
Özellikle gülgillerde görülen bir yaprak ve meyve hastalığıdır. Güllerde yaprak üzerinde kenarları saçaklı, yuvarlak siyah lekeler oluşur; lekelerin çevresi sararır ve yapraklar erken dökülür. Elma ve armutta ise yaprak ve meyvede zeytin yeşilinden siyaha dönen, kadifemsi lekeler ve meyvede çatlaklar görülür. Yağışlı ilkbaharlar ve uzun süre ıslak kalan yapraklar hastalığı hızlandırır.
Mücadele: Lekeli yaprakları ve yere dökülen yaprakları düzenli olarak toplayıp imha edin; etmen kışı bu yapraklarda geçirir. Sulamayı dipten yapın, tacı havalandırın. İlkbaharda sürgünlenmeyle birlikte, bu hastalık için ruhsatlı fungisitlerle koruyucu bir uygulama programı izlenir.
Antraknoz
Yaprak, sürgün ve meyvelerde kahverengi, çoğu zaman çökük lekeler ve çürüme oluşturan bir grup mantar hastalığıdır. İstanbul’da en çok çınar antraknozu dikkat çeker: Serin ve yağışlı ilkbaharlarda yeni yapraklar damar boyunca kahverengileşir, genç sürgünler kurur ve ağaç yaz başında yeniden yapraklanır. Ceviz, fasulye ve birçok meyvede de benzer leke ve çürüklükler görülür.
Mücadele: Hastalıklı yaprakları toplayın, kuruyan sürgünleri budayarak tacı havalandırın. Koruyucu olarak bakırlı fungisitler, tomurcukların patladığı ve yeni yaprakların çıktığı dönemde etkilidir. Büyük ağaçlarda ilaçlamadan çok budama ve hijyen önlemleri öne çıkar.
Pas
Yaprak alt yüzünde turuncu, kahverengi ya da sarı kabarcıklar oluşur; üst yüzde bunlara karşılık gelen sarı noktalar görülür. Gül, sardunya ve çim alanlarında yaygındır. Bazı pas türleri yaşamını iki farklı bitkide tamamlar: Ardıç ile armut arasında geçiş yapan pas hastalığı, bu iki türün yan yana dikilmemesi için iyi bir nedendir.
Mücadele: Hastalıklı yaprakları toplayın, yaprakları uzun süre ıslak bırakan sulamadan kaçının. Yaygın bulaşmada ilgili bitki ve hastalık için ruhsatlı bir fungisit kullanılır.
Diğer yaprak leke hastalıkları
Karaleke ve antraknoz dışında da birçok mantar kahverengi, siyah ya da mor, kimi zaman halkalı lekeler oluşturur. Taflanlarda lekeli dokunun dökülmesiyle oluşan saçma deliği görüntüsü sık rastlanan bir örnektir; saçma deliğinin bakteriyel kökenli olabileceğini de unutmamak gerekir. Yere dökülen hastalıklı yapraklar, bir sonraki yılın enfeksiyon kaynağıdır.
Bakteriyel ve viral hastalıklar
Bakteriler bitkiye yaralardan ve doğal açıklıklardan girer; böcekler, yağmur ya da sulama suyu sıçraması ve kesim aletleriyle bitkiden bitkiye taşınır. Hastalık oluştuktan sonra mücadelesi zor olduğu için önleme esastır: Budama ve kesim aletleri steril tutulmalı, her hastalıklı kesimden sonra dezenfekte edilmeli; bitkileri yaralayan uygulamalardan kaçınılmalıdır. Koruyucu olarak bakırlı preparatlar, yaprak dökümü ve tomurcuk patlaması gibi enfeksiyona açık dönemlerde kullanılabilir.
Ateş yanıklığı
Armut, ayva, elma, muşmula, yenidünya ve ateş dikeni gibi gülgillerde görülen yıkıcı bir bakteriyel hastalıktır. Çiçekler, yapraklar ve sürgünler ateşte yanmış gibi kararır; sürgün uçları çoban değneği gibi kıvrılır, nemli havada bakteri akıntısı görülebilir. Hastalıklı dallar, belirtinin bittiği yerin yeterince altından, sağlam dokudan kesilip bahçeden uzaklaştırılmalı; budama aletleri her kesimden sonra dezenfekte edilmelidir. Aşırı azotlu gübreleme, hastalığa duyarlı yumuşak sürgünleri çoğaltır.
Bakteriyel lekeler
Yapraklarda önce su emmiş gibi görünen, sonra kahverengileşen ve çoğu zaman sarı bir haleyle çevrili köşeli lekeler oluşur. Sert çekirdekli meyve ağaçlarında dal ve gövdedeki zamk akıntılı kanser yaraları da bakteriyel kökenli olabilir. Bakteriler yağmur ve sulama suyunun sıçramasıyla yayıldığı için üstten sulamadan kaçınmak önemlidir.
Viral hastalıklar (mozaik)
Yapraklarda açık ve koyu yeşil alanların karıştığı mozaik görünüm, sararma ve alacalanma gibi renk bozuklukları, halka lekeler, şekil bozukluğu ve bodurlaşma görülür. Lale çiçeklerinde alacalı çizgiler oluşturan virüs bilinen bir örnektir. Virüsler başta yaprak biti ve thrips olmak üzere taşıyıcı (vektör) böceklerle, ayrıca aşı ve kesim aletleriyle taşınır. Kimyasal mücadelesi ve tedavisi yoktur; mücadele, vektör kontrolüne dayanır: Taşıyıcı böcekler baskı altında tutulur, hastalıklı bitki uzaklaştırılır ve en önemlisi sağlıklı fidanla başlanır. Sağlıklı bitki seçimi için fidanlığımızı ziyaret edebilirsiniz.
Belirti ve mücadele tablosu
| Hastalık | Tipik belirti | Uygun koşul | Mücadele |
|---|---|---|---|
| Kurşuni küf (Botrytis) | Gri, tozlu küf; yumuşak çürüklük | Serin, nemli, havasız ortam | Etkilenen kısımları kesmek, hava sirkülasyonu, ruhsatlı fungisit |
| Kök çürüklüğü, çökerten | Islak toprakta solgunluk, kök boğazında koyulaşma; fidelerin devrilmesi | Toprakta fazla nem, ağır toprak | Drenajı iyileştirmek, kök bölgesini havalandırmak, fungisit |
| Mildiyö | Üstte köşeli sarı leke, yaprak altında beyaz küf | Serin ve yağışlı hava | Hava sirkülasyonu, bakırlı fungisitler |
| Külleme | Yaprak üstünde silinebilen beyaz pudra | Ilık gündüz, nemli gece | Kükürtlü preparatlar, sistemik fungisitler |
| Karaleke | Gülgillerde siyah lekeler, erken yaprak dökümü | Yağışlı ilkbahar, ıslak yaprak | Etkilenen yaprakları toplamak, fungisit |
| Antraknoz | Yaprak ve meyvede kahverengi leke ve çürüme | Serin ve yağışlı ilkbahar | Hijyen ve budama, bakırlı fungisitler |
| Pas | Yaprak altında turuncu-kahverengi kabarcık | Nemli, ılık dönem | Hastalıklı yaprakları toplamak |
| Diğer yaprak lekeleri | Kahverengi-siyah, halkalı lekeler | Uzun süre ıslak kalan yaprak | Dökülen yaprakları uzaklaştırmak |
| Ateş yanıklığı | Yanmış görünümlü sürgün, kıvrık uç | Ilık ve yağışlı çiçeklenme dönemi | Sağlam dokudan kesim, steril aletler |
| Bakteriyel leke | Sarı haleli, su emmiş görünümlü leke | Yağmur, su sıçraması, böcek ve alet | Bakırlı preparatlar, steril aletler, dipten sulama |
| Virüsler (mozaik) | Mozaik görünüm, renk bozukluğu, bodurluk | Taşıyıcı (vektör) böceklerin varlığı | Kimyasal mücadelesi yok; vektör kontrolü, hastalıklı bitkiyi uzaklaştırmak |
Entegre mücadele
Entegre mücadele; kültürel, biyolojik ve kimyasal önlemleri birlikte ve doğru sırayla kullanmaktır. Amaç, hastalığı zarar eşiğinin altında tutarken insan, çevre ve faydalı canlılar üzerindeki etkiyi en aza indirmektir.
Kültürel önlemler
- Bölgeye ve konuma uygun, mümkünse dayanıklı tür ve çeşitleri seçin.
- Hava dolaşımına izin verecek dikim aralığı bırakın; sık tacı budamayla havalandırın.
- Sulamayı sabah erken ve mümkünse damlama ile yapın; yaprakları akşam ıslatmayın.
- Dengeli gübreleyin; fazla azot birçok hastalığa davetiye çıkarır.
- Hastalıklı yaprak, dal ve meyveleri toplayıp bahçeden uzaklaştırın; budama aletlerini dezenfekte edin.
Biyolojik mücadele
Bazı faydalı mikroorganizmalar, örneğin Trichoderma ve Bacillus türlerine dayanan ruhsatlı preparatlar, kök bölgesinde ve yaprak yüzeyinde hastalık etmenleriyle rekabet ederek koruma sağlar. Virüs taşıyan böcekleri baskılayan uğur böceği gibi doğal düşmanları korumak da biyolojik mücadelenin parçasıdır; bu yüzden geniş etkili ilaçlar gereksiz yere kullanılmamalıdır.
Kimyasal mücadele
Kimyasal mücadele son seçenektir ve mutlaka doğru teşhisten sonra yapılmalıdır. Bakır ve kükürt esaslı preparatlar gibi koruyucu ürünler hastalık bulaşmadan önce etkilidir; sistemik ürünler ise bitki içinde taşınarak etki eder. Aynı etki mekanizmasına sahip ürünlerin art arda kullanılması direnç gelişimine yol açtığından farklı etken madde grupları dönüşümlü kullanılmalıdır.
Yalnızca ilgili bitki ve hastalık için ruhsatlı bitki koruma ürünlerini, etiket talimatına harfiyen uyarak kullanın. Çiçeklenme döneminde arılara zararlı uygulamalardan kaçının, koruyucu ekipman kullanın ve yenilen ürünlerde etikette belirtilen hasat aralığına uyun.
Uzman teşhisi neden önemli?
Birçok hastalık; besin eksikliği, su stresi ya da ilaç zararıyla karıştırılabilir. Yanlış teşhisle yapılan ilaçlama sorunu çözmediği gibi bitkiye ve çevreye ek yük bindirir. Şüpheli bir belirti gördüğünüzde etkilenen kısmın fotoğrafını çekin, hem sağlam hem hastalıklı dokuyu içeren bir örnek ayırın ve son haftalarda yapılan sulama, gübreleme ve ilaçlamaları not edin.
İlaçlamanın doğru zamanı, teşhisin konduğu andır; daha önce değil.
İsveş Peyzaj
Tarım Bakanlığı onaylı Zirai İlaç Bayiliği belgesine sahip Bahçe Market’imizde ruhsatlı ürünler ve doğru kullanım konusunda bilgi alabilirsiniz. Peyzaj Mimarı ve Peyzaj Teknikeri kontrolündeki bakım ekibimiz ise hastalık ve zararlılarla mücadeleyi düzenli bakım programının bir parçası olarak yürütür. Cansız etkenlerden kaynaklanan sorunlar için fizyolojik bozukluklar rehberimize göz atın.
Sık sorulan sorular
Böcek zararında yenik, delik ya da emgi izleri, yapışkan salgı veya böceğin kendisi görülür. Hastalıkta ise leke, küf, çürüklük, solgunluk ya da renk değişimi öne çıkar. Yaprağın alt yüzünü büyüteçle incelemek ayrımı çoğu zaman kolaylaştırır.
Küllemede beyaz, pudra gibi tabaka çoğunlukla yaprağın üst yüzündedir ve parmakla silinebilir. Mildiyöde ise yaprağın üst yüzünde köşeli, sarımsı lekeler, alt yüzünde beyaz ya da grimsi bir küf görülür. Ayrım önemlidir: Küllemede kükürtlü preparatlar ve sistemik fungisitler, mildiyöde ise bakırlı fungisitler öne çıkar.
Önerilmez. Ev kompostu çoğu zaman hastalık etmenlerini öldürecek sıcaklığa ulaşmaz. Hastalıklı yaprak, dal ve meyveler torbalanarak bahçeden uzaklaştırılmalıdır.
Hayır. Önce belirtinin bir hastalıktan mı, yoksa su, güneş ya da besin kaynaklı bir sorundan mı kaynaklandığı belirlenmelidir. Teşhis konduktan sonra, ilgili hastalık için ruhsatlı bir ürün etiket talimatına uygun şekilde kullanılmalıdır.
Bitki virüslerinin tedavisi yoktur. Hastalıklı bitkiler uzaklaştırılır, virüsü taşıyan yaprak biti ve thrips gibi böceklerle mücadele edilir ve sertifikalı, sağlıklı fidanlar tercih edilir.
