Çim deyince çoğumuzun aklına tek bir bitki gelir; oysa bahçedeki yeşil örtü çoğu zaman birkaç farklı türün ve çeşidin bir araya gelmesiyle oluşur. Bu türlerin hepsi düzenli biçmeye dayanır ve toprağı kesintisiz bir örtüyle kaplar; ancak iklim istekleri, yayılma biçimleri ve dayanıklılıkları birbirinden belirgin biçimde ayrılır.
Bu yazıda çim bitkisinin ne olduğunu, onu diğer otsu bitkilerden ayıran yapısal özellikleri ve peyzajda kullanılan çimlerin hangi ölçütlere göre sınıflandırıldığını ele alıyoruz. Tür seçiminden biçme yüksekliğine kadar pek çok bakım kararı bu temel bilgilere dayanır.
Çim bitkisi nedir?
Peyzajda “çim”, düzenli biçmeye dayanan, toprak yüzeyini sık ve sürekli bir örtüyle kaplayan, üzerinde yürünüp oturulabilen çok yıllık otsu bitkilere verilen genel addır. Botanik açıdan bu bitkilerin neredeyse tamamı buğdaygiller (Poaceae, eski adıyla Gramineae) familyasında yer alır. Buğday, arpa, mısır ve çeltik gibi tahıllar da bu familyanın üyesidir.
Buğdaygiller, on bini aşkın türüyle bitkiler âleminin en kalabalık familyalarından biridir; ancak çim alanlarda yaygın olarak kullanılan tür sayısı birkaç düzineyi geçmez. Bir türü iyi bir çim bitkisi yapan başlıca özellikler şunlardır:
- Toprağa yakın büyüme noktası: Büyüme noktası (taç) toprak yüzeyinin hemen üzerindedir; biçme bıçağı yaprak uçlarını keserken bitkinin canlı merkezine dokunmaz.
- Kardeşlenme yeteneği: Bitki tabandan sürekli yeni sürgünler vererek sıklaşır; doğru yükseklikte biçildikçe örtü daha da yoğunlaşır.
- Çok yıllık yaşam: Kalıcı çim alanlarında çok yıllık türler kullanılır; tek yıllık türler yalnızca geçici örtü ya da kış takviyesi amacıyla tercih edilir.
- Yenilenme gücü: Basılan, ezilen ya da biçilen yaprakların yerini kısa sürede yenileri alır.
- Familya
- Poaceae (buğdaygiller)
- Kök yapısı
- Saçak kök; büyük bölümü üst 10–20 cm’de
- Yayılma
- Kardeş, rizom ve stolon
- İklim grupları
- Serin iklim (C3) ve sıcak iklim (C4)
Çim bitkisinin yapısı
Çimin nasıl büyüdüğünü bilmek, onu neden belirli bir yükseklikte biçmemiz ya da neden seyrek ama derin sulamamız gerektiğini anlamayı kolaylaştırır.
Kök ve taç
Çimler saçak köklüdür. Köklerin büyük bölümü toprağın üst 10–20 santimetresinde yoğunlaşır; kamışsı yumak (Festuca arundinacea) gibi bazı türler ise uygun topraklarda çok daha derine iner. Kökler ile yaprakların birleştiği, toprak yüzeyindeki kısa ve sıkışık gövde bölümüne taç denir. Taç sağlıklı kaldıkça bitki yeniden sürer; aşırı kısa biçme tacı güneşe ve kurumaya açık bıraktığı için çimin en hassas noktasını tehlikeye atar.
Yaprak
Yaprak, gövdeyi saran yaprak kını ile serbestçe uzanan yaprak ayasından oluşur. İkisinin birleşim yerindeki dilcik (ligül) ve kulakçıklar, çiçeklenmemiş çim türlerini birbirinden ayırt etmede kullanılan başlıca tanı özellikleridir. Yaprak ayasının genişliği ise çimin dokusunu belirler: ince yapraklı türler daha zarif, halı gibi bir yüzey oluşturur.
Kardeş, rizom ve stolon
Çimler üç farklı sürgün tipiyle çoğalır ve yayılır:
- Kardeş: Taçtan dikine çıkan yeni sürgündür. Yalnızca kardeşlenen türler bulundukları yerde sıklaşır, yanlara pek yayılmaz.
- Rizom: Toprak altında yatay ilerleyen gövdedir; boğumlarından yeni bitkiler oluşturur ve açılan boşlukları kendiliğinden kapatır.
- Stolon: Toprak üzerinde sürünerek ilerleyen gövdedir. Hasarı hızla onarır; ancak denetimsiz bırakıldığında kalın bir keçe tabakasına ve tarhlara taşmaya yol açabilir.
Çiçek ve tohum
Biçilmeyen çimler başak ya da salkım biçiminde çiçek durumları oluşturur. Düzenli biçilen bir alanda çiçeklenme pek görülmez; ancak çim tohumu üretimi ve yeni çeşitlerin ıslahı bu evreye dayanır. Bazı türler ise tohumdan çok rulo, plak ya da sürgün parçalarıyla, yani vejetatif yolla çoğaltılır.
İklime göre sınıflandırma
Çimleri ayırmanın en temel yolu, hangi sıcaklıklarda en iyi geliştiklerine bakmaktır. Bu fark türlerin fotosentez mekanizmalarından kaynaklanır ve bir çimin yıl boyunca nasıl görüneceğini doğrudan belirler.
Serin iklim çimleri
C3 fotosentez yolunu kullanan bu türler en iyi gelişimi yaklaşık 15–24 °C hava sıcaklığında gösterir. İlkbahar ve sonbaharda en güçlü dönemlerini yaşar, yaz sıcaklarında yavaşlar, kışı ise çoğunlukla yeşil geçirirler. Lolium perenne (çok yıllık çim), Festuca arundinacea (kamışsı yumak), Festuca rubra (kırmızı yumak), Poa pratensis (çayır salkım otu) ve Agrostis stolonifera (sürünücü tavus otu) bu grubun başlıca üyeleridir.
Sıcak iklim çimleri
C4 fotosentez yapan bu türler en iyi gelişimi yaklaşık 27–35 °C’de gösterir; sıcağa, kuraklığa ve çoğu zaman tuzluluğa karşı dayanıklıdır. Sıcaklıklar düştüğünde büyümeyi durdurur, kış dinlenmesine girer ve saman rengine dönerler. Cynodon dactylon (bermuda çimi), Zoysia türleri ve Paspalum vaginatum (deniz kıyısı paspalumu) bu grubun peyzajda en çok kullanılan temsilcileridir.
| Özellik | Serin iklim çimleri | Sıcak iklim çimleri |
|---|---|---|
| En iyi gelişme sıcaklığı | Yaklaşık 15–24 °C | Yaklaşık 27–35 °C |
| Kış görünümü | Genellikle yeşil kalır | Dinlenmeye girer, saman rengine döner |
| Zorlandığı dönem | Sıcak ve kurak yaz | Soğuk ve uzun kış |
| Marmara’da kurulum | Sonbahar (eylül–ekim); ikinci seçenek ilkbahar (mart sonu–mayıs başı) | Geç ilkbahar–yaz başı (mayıs–haziran) |
| Çoğaltma | Çoğunlukla tohum ya da rulo çim | Tohum, rulo, plak veya sürgün |
| Örnek cinsler | Lolium, Festuca, Poa, Agrostis | Cynodon, Zoysia, Paspalum |
Marmara, iki grubun da sınırda kaldığı geçiş özellikli bir iklime sahiptir. Kış boyunca yeşil bir görünüm isteniyorsa serin iklim çimleri öne çıkar. Yazın az suyla yeşil kalması ve yoğun kullanıma dayanması gereken güneşli alanlarda sıcak iklim çimleri de iyi bir seçenektir; ancak bu durumda kabaca kasım–nisan arasındaki sararmayı kabul etmek gerekir.
Büyüme şekline göre sınıflandırma
Çimin yanlara nasıl yayıldığı; alanın kendini onarma hızını, kenar bakımını ve keçeleşme eğilimini belirler. Bu açıdan çimler üç grupta toplanır.
Demet oluşturan çimler
Yalnızca kardeşlenerek gelişir, yatay gövde oluşturmazlar. Lolium perenne, Festuca arundinacea ve kırmızı yumağın demet oluşturan alt türü Festuca rubra subsp. commutata bu gruptadır. Kenarlara taşmadıkları için düzenli görünürler; buna karşılık açılan boşlukları kendiliğinden kapatamaz, takviye ekim gerektirirler.
Rizomlu çimler
Toprak altı gövdeleriyle yavaş ama kararlı biçimde yayılırlar. Poa pratensis ve rizomlu kırmızı yumak (Festuca rubra subsp. rubra) bu grubun tipik örnekleridir. Hasar gören bölgeleri komşu bitkilerden gelen rizomlarla onarabilirler.
Stolonlu çimler
Toprak üstünde sürünen gövdelerle hızla yayılırlar. Agrostis stolonifera belirgin biçimde stolonludur; Cynodon dactylon, Zoysia ve Paspalum vaginatum ise hem rizom hem stolon oluşturur. Kendini en hızlı onaran gruptur; ancak keçe kontrolü ve tarh kenarlarının düzenli kesilmesi bakımın ayrılmaz parçasıdır.
Kullanım amacına göre sınıflandırma
Aynı tür, farklı amaçlar için farklı çeşitleri ve farklı bakım programlarıyla kullanılabilir. Peyzajda çim alanları kullanım amacına göre dört ana grupta değerlendirilir:
| Kullanım | Öncelik | Tipik türler | Biçme yüksekliği |
|---|---|---|---|
| Süs çim alanları | Renk, ince doku, homojen görünüm | Festuca rubra, Poa pratensis ve Lolium perenne karışımları | 3–5 cm |
| Spor alanları | Çiğnenme direnci, hızlı onarım, oyun yüzeyi | Futbol: Lolium perenne + Poa pratensis; golf greeni: Agrostis stolonifera; sıcak bölgelerde hibrit bermuda ve Paspalum | Futbol 2,5–4 cm; golf greeni 3–5 mm |
| Rekreasyon alanları | Dayanıklılık, düşük bakım | Festuca arundinacea ağırlıklı karışımlar, Lolium perenne | 4–7 cm |
| Erozyon kontrolü ve şevler | Hızlı örtü, derin kök, az bakım | Festuca arundinacea, Festuca rubra, Lolium perenne; güneşli ve kurak şevlerde bermuda | Seyrek biçim; 8 cm ve üzeri |
Ev bahçeleri çoğu zaman süs ile kullanım arasında bir yerde durur: hem güzel görünmesi hem de çocukların oyununa ve evcil hayvanlara dayanması beklenir. Bu nedenle bahçelerde tek bir türden çok, farklı türlerin güçlü yanlarını birleştiren karışımlar tercih edilir.
Sınıflandırma pratikte ne işe yarar?
Bu gruplamalar yalnızca akademik bir ayrım değildir; çim alanının kuruluşundan bakımına kadar her kararı yönlendirir.
- Tür seçimi: İklim grubu ve kullanım amacı birlikte düşünüldüğünde seçenekler hızla daralır. Ayrıntılar için çim türü seçiminde aranan özellikler yazımıza göz atabilirsiniz.
- Ekim zamanı: Serin iklim çimleri Marmara’da en iyi sonbaharda, sıcak iklim çimleri ise toprak ısındıktan sonra, geç ilkbaharda kurulur.
- Bakım takvimi: Gübreleme ve havalandırma, türün en aktif büyüdüğü döneme göre planlanır: serin iklim çimlerinde ilkbahar ve sonbahar, sıcak iklim çimlerinde yaz.
- Onarım: Demet oluşturan türlerde seyrelen alanlar takviye ekimle kapatılır; rizomlu ve stolonlu türlerde ise doğru bakımla çoğu boşluk kendiliğinden kapanır.
Bir çim alanının ömrünü, ekilen tohumun kalitesi kadar o tohumun alana ne kadar uygun seçildiği belirler.
İsveş Peyzaj
Türlerin özelliklerini tek tek karşılaştırmak için çim türleri ve özellikleri rehberimizi okuyabilirsiniz. Alanınıza uygun türü sahada birlikte belirlemek ve çim alanınızın kurulumunu planlamak için çim alan tesisi hizmetimizi inceleyebilir; farklı türlerden oluşan tohum karışımlarını ve çim gübrelerini Bahçe Market’imizde bulabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Peyzajda kullanılan çimlerin neredeyse tamamı buğdaygiller (Poaceae) familyasındandır. Buğday, arpa ve mısır gibi tahıllar da aynı familyada yer alır.
Her ikisi de yatay ilerleyen gövdelerdir. Rizom toprak altında, stolon ise toprak yüzeyinde ilerler. İki yapı da çimin yanlara yayılmasını ve açılan boşlukları kendiliğinden kapatmasını sağlar.
Evet. Bermuda (Cynodon dactylon), Zoysia ve Paspalum gibi türler güneşli, kurak ya da kıyıya yakın alanlarda başarıyla kullanılabilir. Ancak bu türler kış aylarında dinlenmeye girip saman rengine döner; yıl boyu yeşil görünüm isteniyorsa serin iklim çimleri daha uygundur.
Ev bahçeleri ve genel kullanım alanlarında çoğunlukla karışımlar tercih edilir; farklı türlerin güçlü yanları birleşir ve hastalık riski dağılır. Golf greeni gibi tek tip yüzey gerektiren özel alanlarda ise tek tür kullanılır.
