Komşu pencereleri, yoldan geçenlerin bakışları, rüzgâr ya da trafik gürültüsü… Bahçede mahremiyet ihtiyacı çoğu zaman duvar ya da panel çitle çözülmeye çalışılır. Oysa doğru türle kurulan canlı bir çit aynı işi daha yumuşak bir görünümle yapar; tozun bir kısmını tutar, kuşlara barınak sağlar.
Sağlıklı bir çitte doğru tür kadar dikim tekniği ve ilk yıllardaki budama da belirleyicidir. Bu yazıda Marmara iklimine uygun her dem yeşil çit bitkilerini dikim, sulama, budama ve sık görülen sorunlarla birlikte ele alıyoruz.
Canlı çit mi, duvar mı?
Duvar ilk gün tam perde sağlar ama rüzgârı kırmak yerine arkasında anaforlar oluşturur. Canlı çit ise gözenekli yapısıyla rüzgârı süzerek yavaşlatır; trafik gürültüsünü ancak sınırlı ölçüde azaltır. Bedeli zamandır: Çoğu türde göz hizasını aşan yoğun bir perde için iki ile dört büyüme mevsimi gerekir.
Seçime başlamadan önce üç soruyu netleştirin: Çit kaç metre yükseklikte tutulacak, hattın ne kadarı gün boyu gölgede kalıyor ve çite yılda kaç kez bakım yapılabilecek?
Marmara için çit bitkileri
İstanbul’un nemli ve ılıman kışları ile kurak geçebilen yazları geniş bir tür yelpazesine izin verir. Yine de kuzeye bakan, rüzgâr alan yamaçlarda ve deniz kıyısında seçim daraltılmalıdır.
Geniş yapraklı türler
Taflan (Prunus laurocerasus) Karadeniz ormanlarında doğal olarak yetişir; gölgeye ve sert budamaya iyi dayanır, nemli ama süzek toprağı sever. Parlak ve iri yapraklarıyla kalın bir perde oluşturur. Yaprak ve çekirdekleri siyanojenik bileşikler içerdiğinden budama artıklarını evcil hayvanların ulaşabileceği yerde bırakmayın. Kurtbağrı türleri (Ligustrum ovalifolium, Ligustrum japonicum) hızlı büyür ve sık budamayı sever; L. ovalifolium sert geçen kışlarda yapraklarının bir kısmını dökebilir. Alev çalısı (Photinia × fraseri) ilkbaharda ve her budamadan sonra çıkan kırmızı sürgünleriyle renk katar, ancak güneşli ve havadar bir konum ister.
Elaeagnus (Elaeagnus × ebbingei) gümüşi yaprak altları ve sonbaharda açan kokulu küçük çiçekleriyle tuzlu rüzgâra en dayanıklı seçeneklerden biridir; Boğaz ve kıyı bahçelerinde öne çıkar. Pitosporum (Pittosporum tobira) da kıyıya uygundur ve ilkbahar çiçekleri hoş kokuludur; ancak sert ayazlarda yaprak zararı görebildiği için rüzgâra açık, yüksek kesimlerde ikinci planda düşünülmelidir.
İğne yapraklılar
Mazı (Thuja occidentalis ‘Smaragd’ gibi dar formlu çeşitler) düzenli, dar ve dikey bir perde verir; az yer kaplar ama bol güneş ve dengeli nem ister. Leylandi (× Cuprocyparis leylandii; eski adıyla × Cupressocyparis leylandii) listedeki en hızlı türdür; kısa sürede perde oluşturur, fakat budanmazsa 15–20 metreyi aşan bir ağaca dönüşür.
Alçak çitler ve bordürler
Şimşir (Buxus sempervirens) yavaş büyür; yüksek perdeleme için değil, 30–100 cm arasındaki bordür, parter ve geometrik dikimler için en uygun türdür. Gölgeye dayanıklıdır, ancak son yıllarda şimşir güvesi nedeniyle düzenli kontrol gerektirir.
Türlerin karşılaştırması
Aşağıdaki değerler, Marmara koşullarında düzenli bakım gören çitler için tipik aralıklardır; toprak yapısı, güneş süresi ve sulamaya göre değişir.
| Bitki | Büyüme hızı (yıllık) | Çit yüksekliği | Gölge toleransı | Dikim aralığı |
|---|---|---|---|---|
| Taflan (Prunus laurocerasus) | Hızlı, 30–60 cm | 1,5–3 m | Yüksek | 60–90 cm |
| Kurtbağrı (Ligustrum spp.) | Hızlı, 30–60 cm | 1–2,5 m | Orta–yüksek | 30–50 cm |
| Alev çalısı (Photinia × fraseri) | Orta–hızlı, 30–50 cm | 1,5–3 m | Orta | 60–80 cm |
| Mazı (Thuja occidentalis) | Orta, 15–30 cm | 1,5–3,5 m | Düşük–orta | 50–70 cm |
| Leylandi (× Cuprocyparis leylandii) | Çok hızlı, 60–100 cm | 2–5 m | Düşük | 60–90 cm |
| Şimşir (Buxus sempervirens) | Yavaş, 5–15 cm | 0,3–1 m | Yüksek | 20–30 cm |
| Elaeagnus (Elaeagnus × ebbingei) | Orta–hızlı, 30–50 cm | 1,5–3 m | Orta–yüksek | 60–90 cm |
| Pitosporum (Pittosporum tobira) | Orta, 20–40 cm | 1–2,5 m | Orta | 60–80 cm |
Gölgeli hatlarda taflan ve kurtbağrı, deniz kıyısında Elaeagnus ve pitosporum, dar alanlarda dar formlu mazı, alçak bordürlerde şimşir öne çıkar. Leylandiyi yalnızca yılda en az iki budamayı aksatmadan sürdürebilecekseniz tercih edin.
Dikim aralığı ve toprak hazırlığı
Çit bitkileri tek tek açılan çukurlara değil, mümkünse boydan boya açılan bir hendeğe dikilmelidir. 50–60 cm genişlik ve 40–50 cm derinlikteki hendek, kök gelişimini eşitler ve hattın bir bölümünün geri kalmasını önler. Kazıdan çıkan toprağa hacminin yaklaşık dörtte biri oranında iyi yanmış kompost ya da ahır gübresi karıştırılır. İstanbul’un pek çok semtinde rastlanan ağır killi topraklarda hendeğe su doldurup ertesi gün kontrol etmek basit ama işe yarayan bir testtir: Su hâlâ duruyorsa drenaj çözülmeden dikim yapılmamalıdır.
Fidanlar saksıdaki seviyeleriyle aynı derinliğe, kök boğazı gömülmeden dikilir. Hattı sınır duvarına ya da tel örgüye yapıştırmak yaygın bir hatadır; çitin iki yüzüne de budama için ulaşabilmek gerekir. Bu nedenle sınırdan 60–80 cm, leylandi gibi geniş türlerde 1 m kadar içeride dikim yapın. Daha hızlı ve yoğun bir perde için bitkiler, aralarında 40–50 cm bulunan iki sıraya şaşırtmalı (zikzak) dikilir.
- Dikim dönemi
- En uygunu ekim–kasım; şubat–nisan da elverişli
- Hendek ölçüsü
- Tek sırada 50–60 cm, çift sırada 80–90 cm genişlik; 40–50 cm derinlik
- Malç
- 5–8 cm kalınlıkta, gövdeye değmeyecek şekilde
- Fidan boyu
- Çoğu tür için 60–150 cm, dipten dallanmış
Fidan seçerken boydan çok yapıya bakın: Dipten dallanmış, birkaç ana sürgünlü ve kökleri saksıda sarmal yapmamış bitkiler çok daha sık bir çit verir. İsveş Fidanlık’ta saksılı bitkileri yerinde inceleyerek boy, dallanma ve kök gelişimini karşılaştırabilirsiniz. Uzun hatlarda hendek, toprak iyileştirme ve sulama altyapısını peyzaj uygulama sürecinde birlikte planlamak bitki kayıplarını azaltır.
Sulama ve ilk iki yıl
Yeni dikilen bir çitin en kritik dönemi ilk iki yazdır. Kökler henüz çevre toprağa yayılmadığından bitki, kök topundaki sınırlı nemle yaşar. Dikimden hemen sonra bol can suyu verin; ilk yaz boyunca hafif topraklarda haftada iki, killi topraklarda haftada bir kez yapılan derin sulama genellikle yeterlidir. Sık ama az su vermek kökleri yüzeyde tutar.
Uzun çit hatlarında en verimli çözüm, sıranın iki yanına döşenen damla sulama borusudur. Su doğrudan kök bölgesine gider, yapraklar ıslanmaz ve mantar hastalıkları riski azalır. Otomatik sulama sisteminde çit hattını ayrı bir vanaya bağlamak, süre ve sıklığı çim alandan bağımsız ayarlamanızı sağlar. Kökleşmiş çitlerde sulama uzun kuraklık dönemleriyle sınırlandırılabilir; mazı ve leylandi ise temmuz–ağustos kuraklığında sulamasız kaldığında içten kahverengileşmeye eğilimlidir.
Mart sonu–nisan arasında verilen yavaş salınımlı, dengeli bir gübre çoğu çit için yeterlidir. Yaz ortasından sonra azotlu gübre vermeyin; geç çıkan yumuşak sürgünler kış soğuğunda zarar görür.
Budama takvimi ve çit formu
Çitin ömrünü en çok etkileyen ayrıntılardan biri kesit formudur. Tepesi tabanından biraz dar, hafif trapez biçimli bir çitte alt dallar da ışık alır ve dip yıllarca dolu kalır. Dik kenarlı ya da tepesi geniş kesilen çitlerde alt kısım gölgede kalarak boşalır. Tepeyi hafifçe yuvarlatmak, kar yükünün dalları açmasını da azaltır.
- Dikim yılı: Kurtbağrının sürgünleri üçte bir ile yarı oranında geri alınarak dipten dallanması sağlanır; diğer geniş yapraklılarda yalnızca uçlar alınır.
- Mayıs sonu–haziran: İlkbahar sürgünü olgunlaştıktan sonra ana şekil budaması yapılır.
- Temmuz: Leylandi ve kurtbağrı gibi hızlı türlerde gerekirse ara kesim.
- Ağustos sonu–eylül başı: İkinci şekil budaması; eylül ortasından sonra kesim yapılmaz.
İğne yapraklıların tepesi, istenen yüksekliğe ulaşana kadar kesilmez; yalnızca yanlar düzeltilir. İri yapraklı taflanda budama makası, çit makasına göre daha temiz bir görüntü verir, çünkü ortadan kesilen yapraklar kenarlarından kahverengileşir. Mayıs–haziran kesiminden önce çitte kuş yuvası olup olmadığına bakın.
Mazı ve leylandi, yeşil yaprağı kalmamış kahverengi odundan yeniden sürgün vermez. Yanlarda kahverengi oduna inen kesim kalıcı boşluk bırakır; sert kısaltılan tepenin kapanması da yıllar sürer. Bu türlerde her kesimde yeşil kısımda kalın ve budamayı aksatmayın.
Sık görülen sorunlar
Çitlerdeki sorunların çoğu tür–konum uyumsuzluğundan, yanlış sulamadan ve geciken budamadan kaynaklanır:
- Dipte boşalma: Çoğunlukla dik ya da ters trapez kesimden ve gölgeden olur. Form düzeltilir, geniş yapraklı türlerde dip sürgünleri teşvik edilir.
- İğne yapraklılarda kahverengileşme: Yaz kuraklığı, su göllenmesine bağlı kök çürüklüğü, kış rüzgârı ve köpek idrarı en yaygın nedenlerdir. Leylandide reçine akıntısıyla birlikte dal kurumaları Seiridium kanserine işaret edebilir. Sonbaharda iç kısımdaki yaşlı yaprakların dökülmesi ise doğaldır.
- Alev çalısında yaprak lekesi: Nemli ilkbaharlarda Entomosporium kaynaklı kırmızı-mor lekeler ve yaprak dökümü görülür. Üstten sulamayı bırakın, dökülen yaprakları toplayın ve havalanmayı artırın.
- Şimşir güvesi (Cydalima perspectalis): Tırtıllar yaprakları kısa sürede tüketir. Nisan–ekim arasında çitin içini düzenli kontrol edin; genç larvalara karşı Bacillus thuringiensis içeren biyolojik preparatlar etkilidir.
- Yaprak biti ve koşnil: Özellikle pitosporum ve kurtbağrıda yapışkan bal özü ve üzerinde gelişen fumajin (siyah küf) ile fark edilir.
- Taflanda saçma hastalığı: Yapraklarda delikler bırakan bu hastalık nemli yıllarda artar; hastalıklı sürgünler budanarak uzaklaştırılır.
Belirtilerin hangi etmene ait olduğundan emin değilseniz bitki hastalıkları rehberimize göz atın ve ilaçlamadan önce uzman görüşü alın. Ruhsatlı zirai ilaçlar yalnızca etiketteki doz ve uygulama koşullarına uyularak kullanılmalıdır.
Doğru türle ve aralıkla dikilen bir çit, düzenli budama ve sulamayla uzun yıllar görev yapar. Mevcut çitinizin formu bozulduysa ya da yeni dikilmiş bir hattın bakımını düzene sokmak istiyorsanız, Peyzaj Mimarı ve Teknikeri kontrolünde çalışan ekiplerimizle peyzaj bakım hizmetimiz kapsamında çitinize uygun budama ve sulama takvimini birlikte oluşturabiliriz.
Sık sorulan sorular
Tür ve fidan boyuna bağlıdır. 1–1,5 m boyunda dikilen leylandi, kurtbağrı veya taflan, iyi sulama ve düzenli budamayla genellikle iki ile üç büyüme mevsiminde göz hizasını aşan sık bir perde oluşturur. Mazı ve şimşir gibi yavaş türlerde bu süre uzar. Daha büyük fidanlar ilk günden daha güçlü bir etki verir, ancak kökleşmeleri için daha dikkatli sulama gerektirir.
Marmara’da en uygun dönem toprağın henüz ılık olduğu ekim–kasım aylarıdır; şubat–nisan arası da elverişlidir. Saksılı bitkiler düzenli sulama yapılabildiği sürece yılın diğer dönemlerinde de dikilebilir, ancak yazın en sıcak haftalarından ve donlu günlerden kaçınılmalıdır.
Taflan, kurtbağrı, alev çalısı, Elaeagnus ve şimşir eski odundan yeniden sürgün verdiği için kış sonu ile ilkbahar başında (mart–nisan) yapılan sert gençleştirme budamasıyla yenilenebilir. Bitkiyi zorlamamak için işlem iki yıla yayılır: İlk yıl tepe ve bir yüz, ertesi yıl diğer yüz kesilir. Mazı ve leylandi ise kahverengi odundan sürgün vermediğinden, ciddi boşalmalarda bitkilerin değiştirilmesi gerekebilir.
